Polsko – portugalskie stereotypy

Stereotypy w relacjach polsko-portugalskich na poziomie makro i mikro

Odległość, jaka dzieli Portugalię i Polskę utrudniała wzajemne kontakty od początków historii obu państw. Odległość tę można określić nie tylko jako geograficzną, ale i polityczną – niewielka ilość wspólnych celów i sojuszy, jak również konfliktów sprawiała, że brak było potrzeby wytwarzania silnych stereotypów pozytywnych lub negatywnych. Stereotypy jednak są niezbędne przy kontakcie z obcym – spełniają ważne i potrzebne funkcje, ułatwiając kontakt pomiędzy zdystansowanymi kulturami poprzez skrajną redukcję informacji i uproszczenie ekspresji kulturowej do niezbędnej bazy, dostępnej dla szerszych mas odbiorców. Niewielka częstotliwość kontaktów sprzyjała większej generalizacji stereotypów, a brak szczegółowej informacji o drugim narodzie wymuszał posługiwanie się podstawowymi obrazami.

Mimo niewielkiej częstotliwości kontakty polsko-portugalskie mają długą historię. Już w średniowieczu spotykamy się ze wzmiankami o Polsce w portugalskich kronikach: polscy rycerze towarzyszyli Henrykowi Żeglarzowi w zdobywaniu Ceuty, w 1484 roku niejaki Mikołaj z Popielowa zyskał sławę wygrywając liczne turnieje organizowane przez Jana II, a w 1518 Manuel I pasował Jana Tarnowskiego, polskiego rycerza, który wraz z towarzyszami wziął udział w walkach z Maurami w Maroku. Do XIX wieku walka z niewiernymi była głównym motywem oficjalnych kontaktów pomiędzy Polską a Portugalią. Z końcem XVII wieku na dwór lizboński trafiły dwa polskie poselstwa, które szukały u portugalskich władców wsparcia finansowego dla wojny, którą Polska prowadziła z Turcją. Chociaż w ówczesnej Europie idea świętej wojny powoli stawała się przestarzała, zarówno w Portugalii, jak i w Polsce wciąż była żywotna: na wschodnim skraju Europy z powodu bliskości tureckiego zagrożenia, na zachodnim krańcu z powodu tradycji rekonkwisty oraz rozwijającej się mitologii narodowej, wywodzącej misję cywilizacyjną narodu portugalskiego od bitwy pod Ourique stoczonej w 1139 roku, kiedy to pierwszemu władcy Portugalii miał się objawić Chrystus. Według António José Saraiva jednym z głównych motywów rozpoczęcia odkryć geograficznych była chęć ewangelizacji świata i obalenie potęgi niewiernych, Polska i Portugalia znajdowały więc w tej kwestii wspólny mianownik pozwalający na porozumienie. Po bitwie pod Wiedniem w 1684 roku w Portugalii opublikowano szereg relacji z postępującej wojny z Turcją, w których Polska odgrywała ważną rolę, a Polacy określani są zawsze jako waleczny naród. Sam António Vieira interesował się bardzo sytuacją militarną w Polsce, nazywając ją w swoim kazaniu o Stanisławie Kostce Przedmurzem Chrześcijaństwa, a Sobieskiego – polskim Marsem. Kiedy w 1733 roku powstał projekt kandydatury portugalskiego infanta Manuela do polskiego tronu, podkreślano jego zasługi w walkach z Turkami i bitewną sławę, dzięki której miał być odpowiednim kandydatem na króla dla narodu wsławionego w walkach z niewiernymi.

Wraz z upowszechnieniem się podróży edukacyjnych w XVII zaczęło przybywać relacji polskiej szlachty z Portugalii. Nie są one jednak obfite. Przeważnie celem polskich podróżników po Półwyspie Iberyjskim było sławne sanktuarium w Santiago de Compostela, a Portugalia stanowiła jedynie przypadkowy przystanek. Krótkie wzmianki znajdujemy w diariuszach Jakuba Sobieskiego, ojca Jana III, albo Karola Stanisława Radziwiłła, dotyczą one jednak zazwyczaj przebiegu podróży, odwiedzonych miejsc i architektury Lizbony. Dopiero w XIX wieku wzajemne kontakty nasiliły się, a wiadomości o Portugalii i o Polsce zyskały szansę, by trafić do szerszej publiczności. Józef Bem w imię dewizy za wolność naszą i waszą próbował przyłączyć do wojsk Marii II polski legion, a kiedy projekt nie doszedł do skutku, wyzwał na pojedynek portugalskiego Ministra Finansów i został uwięziony w wieży Belém. Niedługo potem po Portugalii podróżował Teodor Tripplin, który swoje doświadczenia ubrał w formę powieści przygodowej w dziele pt. Wspomnienia z podróży po Danii, Norwegii, Anglii, Portugalii, Hiszpanii i państwie marokańskim, gdzie Portugalia przedstawiona jest jako kraj urokliwy i bajeczny, lecz pełen konfliktów wynikających z niedawno skończonej wojny domowej oraz niebezpieczeństw, takich jak górscy bandyci. W encyklopediach z końca XIX i początków XX wieku można znaleźć odniesienia do bogatej i znamienitej przeszłości Portugalii, jak również opinie o charakterze Portugalczyków, który opisywano jako melancholijny, spokojny, skłonny do przejmowania wpływów i sam z siebie nic oryginalnego nie potrafiący wytworzyć – jedynie styl manueliński uznawany jest za oryginalny przejaw portugalskiej kultury. Zazwyczaj porównywano Portugalię z Hiszpanią i albo opisywano podobieństwa między tymi dwoma państwami, albo akcentowano różnice: języka i kultury, zauważając nawet specjalną antypatię, jaką Portugalczycy żywili do swoich sąsiadów.

Dla Portugalii od XIX wieku Polska stała się synonimem walki o wolność.  Powstania odbiły się szerokim echem wśród portugalskiej elity intelektualnej, a polską walkę o niepodległość porównywano z walką o niepodległość Portugalii w XVII wieku. Środowiska akademickie organizowały spektakle, wykłady, manifesty i zbiórki pieniędzy na rzecz Polaków, którzy byli postrzegani jako naród niezłomny, miłujący wolność i zasługujący na nią.  Ten wizerunek odrodził się w XX wieku wraz z powstaniem Solidarności. Podobieństwo historii dwóch odległych narodów przejawiło się w walce z dyktaturą oraz totalitaryzmem i do dzisiaj można usłyszeć opinię, że to, co zaczęło się w 1974 w Portugalii, zakończyło się w Polsce w roku 1989.

W dzisiejszych czasach pierwszy kontakt, jaki polskie dzieci mają z Portugalią ma miejsce w szkole na lekcjach historii, przy omawianiu tematu o odkryciach geograficznych. Jednak pomimo, że to Henryk Żeglarz zapoczątkował podróże zamorskie, na ogół kojarzy się odkrycia z historią Hiszpanii. Hiszpania przeważnie przytłacza Portugalię w ogólnej świadomości i nie wszyscy są nawet świadomi, że na Półwyspie Iberyjskim istnieją dwa państwa, w których mówi się w różnych językach. Nie wszyscy też mają świadomość związków między Portugalią i Brazylią, której również przypisuje się język hiszpański. Portugalię kojarzy się najczęściej z ulotkami biur podróży, pełnymi zdjęć skalistych plaż Algarve na tle błękitu nieba i morza. Również tutaj postrzega się Portugalię przez pryzmat Hiszpanii i pierwszymi skojarzeniami są zazwyczaj: słońce, ocean, wino, owoce morza i oliwki. Innym rodzajem turystyki powiązanej z tym państwem są pielgrzymki do Fatimy, chociaż obraz, na którym troje dzieci modli się przed postacią Najświętszej Panny nie zawsze jest kojarzony z Portugalią. W czasach dyktatury Salazara rządowy program promocji kultury narodowej opierał się na tzw. „trzech F”: Fatimie, fado i futbolu, i wydaje się, że ta trójca utrwaliła się również w świadomości Polaków. Sława takich piłkarzy jak Figo czy Ronaldo idzie w parze z wagą, jaką Portugalczycy przywiązują do piłki nożnej. Chociaż fado nie jest powszechnie znane i wymaga głębszego zainteresowania tematem, wciąż pozostaje pierwszym przejawem kultury Portugalczyków, z którym mają styczność Polacy; jej ikoną może być zarówno Amalia Rodrigues, jak i Mariza. Obecność Biedronki na rynku polskim z pewnością rozpowszechnia portugalskie produkty i zdobywa dla Portugalii coraz więcej miejsca w świadomości Polaków. Nie bez wpływu są również liczne wiadomości o kryzysie w tym państwie na końcu Europy, obecne często w prasie i mediach; prawdopodobnie dla większości Polaków jest to w ostatnich latach pierwsze skojarzenie, kiedy słyszą o Portugalii.

Portugalczycy także mają styczność z Polską poprzez swoją prasę: wiadomości o sukcesach sklepów Biedronka należących do portugalskiej grupy Jerónimo Martins zajmują dużo miejsca w gazetach poświęconych tematyce gospodarczej. Kolejnym skojarzeniem jest zimno: większość Portugalczyków czuje strach na myśl o polskim klimacie, utożsamiając go przeważnie ze śniegiem i niskimi temperaturami, nawet w lecie. Niekiedy można spotkać się z opinią, że po polskich drogach chodzą białe niedźwiedzie, a podobieństwo pomiędzy słowami Polónia i Lapónia doprowadza nawet do pytania, czy Polska nie jest przypadkiem krajem świętego Mikołaja. Ogromne znaczenie miała dla Portugalczyków Solidarność, stąd jednym z najbardziej znanych nazwisk polskich jest Lech Wałęsa, wymawiane jako Waleza – nie mylić z Henrykiem Walezym. Drugą wielką postacią jest oczywiście papież Jan Paweł II, który cieszy się w Portugalii bardzo dobrą sławą. Polska postrzegana jest jako kraj religijny i pobożny, co powoduje różne reakcje: od sympatii po niechęć antyklerykałów, bardzo licznych wśród Portugalczyków. Bardzo zdefiniowany pogląd mają Portugalczycy na temat wyglądu Polaków: kojarzą im się zazwyczaj z ładną blondynką, podczas gdy Polacy utożsamiają Portugalki z latynoskim typem urody, chociaż Portugalczycy w wyobraźni Polaków stanowią – paradoksalnie – przeciwieństwo Hiszpanów i jawią się jako postaci niskiego starszego pana z wąsami.

Odległość nie ułatwiała kontaktów polsko-portugalskich i nie sprzyjała wzbogacaniu wzajemnej wiedzy. Z braku innych możliwości obrazy – tak zwane imagotypy – polsko-portugalskie musiały tworzyć się w oparciu o uproszczone wizje i stereotypy. Różnice wyglądu i klimatu odgrywały podstawową rolę w ich kreacji, a dopiero głębsze zainteresowanie kulturą pozwalało na poszerzenie wyobrażenia o drugim narodzie. W dzisiejszych czasach, z powodu rozwijającej się współpracy gospodarczej i turystycznej, można mieć jednak nadzieję, że dystans polityczny i kulturowy będzie się stopniowo zmniejszał, a dwa narody żyjące po dwóch stronach Europy zyskają szansę na lepsze poznanie swoich państw i odkrycie wspólnych mianowników i celów.

BIBLIOGRAFIA

Badowski, Ryszard. Pod portugalską banderą: kartki z dziejów stosunków polsko-portugalskich. Warszawa, 1998

Machado, Álvaro Manuel; Pageaux, Daniel-Henri.  Literatura portuguesa, literatura comparada, teoria da literatura. Lizbona, 1981

Milewska, Elżbieta. Związki kulturalne i literackie polsko-portugalskie w XVI-XIX wieku. Warszawa, 1991

Saraiva, António José. Para a história da cultura em Portugal. Lizbona, 1996